BAĞIMSIZ BİRLEŞİK KAFKASYA

ÇERKESLER VE KÜLTÜRLERİ

ÇERKESLER: Baslica kabileleri Kabardaylar, Besleney (Besni) Kemirguvey (Temirgoy-Çemguy)ler, Sapsig (Sapsug)lar, Janeler, Natukhaylar, Ubuh (Ubih-Vubih-Ubukh)lar, Abhaz (Abzakh)lar, Bjedug (Bjedugh)lar ve Mamus (Makhos)lardir. XIX.yy.in ortalarinda Çerkesler'in toplam nüfusunun ne kadar oldugu hakkinda kesin bir sonuca varmak pek mümkün degildir. Çesitli kaynaklarda verilen rakamlar 400.000 ile 1.500.000 arasinda degisiyor. Çerkes kabilelerini Metçunatuka dil yönünden üç ana gruba ayiriyor. 1- Kuzey Çerkesleri ( Abzah, Hatukay, Kemirguvey, Adamey, Mahos, Sapsig, Natukhay ve Ubuh kabileleri) 2- Büyük ve Küçük Kabardaylar ile Besleneyler. 3- Abazalar Dil bakimindan Kuzey Çerkesleri (Ubuhlar hariç olmak üzere) birbirini anlayabilirler. Ancak bunlar ile Abhaz-Abazalar anlasamaz. Ubuhlar da Abhaz-Abazalara daha yakin oturduklari için onlarin tesirleri altinda kalarak Kuzey Çerkesleri'nden dil yönünden farklilasmislardir. Bu nedenle dilciler genellikle Ubuhlari Çerkesler ile Abhaz-Abazalar arasinda ara yerde bulunan ve ayri bir kabile olarak ele alirlar. Aslinda bütün Çerkes kabileleri ile Abhaz-Abazalar ayni kökenden geldikleri halde iki gurup birbirinden genel olarak Kafkas Daglari ile ayrilmislardir. Kuzey Çerkesleri'nin yüzleri kuzeye, yeni Kuban Nehri'ne dogru dönük oldugu halde, ikincilerin yüzleri ve iliskileri daha çok Karadeniz'e ve Gürcistan istikametine dönüktü. Abhazlarin iç kesimlerde ve daglar arasindaki vadilerde oturanlari (Abazalar) Çerkesler ile köprü görevini görmüslerdir. Karadeniz kiyilarinda oturan Abhazlar Gürcülerle yakin iliskiler içerisinde olduklari gibi, aralarinda onlarin tesiriyle Hiristiyanlik dahi yayilmistir. A-Kabardaylar En kalabalik Çerkes kabilesidir. Büyük ve Küçük Zelençuk havzalarindan güney-doguya dogru Vladikafkas'a kadar uzanan ve Kuma ile Terek'in yukari kollarinin suladiklari genis bölgede otururlar. Bati komsular Beslenenler (ki Kabardaylar'in bir kolu olarak kabul edilir), Abazalar, dogu komsulari Çeçen Inguslar, güney komsulari ise Karaçay-Balkarlar'dir. Büyük ve Küçük Kabardaylar olmak üzere iki guruba ayrilirlar. Büyük Kabardaylar Nalçik çevresinde, Küçük Kabardaylar ise Mozdok (Mazdek ve ya Mazdegü) çevresinde otururlar. Bu kabile Kafkasya'nin en hassas noktalarindan birini tutar (ki Daryal Geçidinin agzidir burasi) ve ayni zamanda dogu ve Bati Kafkasya arasinda köprü görevini yapar, burasi. Ancak XVI. yy.dan itibaren genellikle Kabardaylar'in Rusya ile iliskileri iyi olmustur. Hatta Kabardaylar'in prens sülalesi ile Rus Çarlari arasinda akrabalik baglari dahi kurulmustu. Arazilerinin Ruslarin saldirilarina açik olmasinin onlari Ruslarla iyi geçinmek mecburiyetine sürükledigini dikkate almak gerektir. Bu nedenle Kabardaylar Ruslarla mücadelelere diger kabileler kadar katilmamislardir. Ancak, bazi guruplarinin soydaslarinin mücadelesine seyirci kalmamak için Abhazlarin yaninda yer almis olduklari da görülmüstür. Ancak ana kitle bu savaslara karismadigindan ( Hatta 1848-1849 da Seyh Samil Kabardaylar 'i kendisiyle birlesmeyle sevk etmek amaciyla Kabarday mintikasina dogru bir harekat düzenlemisse de Kabardaylar'in tarafsizliklarini degistirmedigi için bir sey elde edemeden geri dönmek zorunda kalmisti), Ruslar onlari yerlerinden çikartmaya kalkismamislar ve dolayisiyla bu kabileden göç edenler çok az olmustur. B-Beslenenler Büyük ve Küçük Lafa Vadileri ile Urup (Varca) havzasinda otururlardi. Ayrica Kuban Ovasi ile Çeçen, Fars ve Sefir vadilerine kadar da yayilmislaridir. Genellikle Kabardaylar'la birlikte zikir edilirler. Zaten belirttigimiz gibi Kabardaylar'in bir kolu olduklari söylenmektedir. Kafkas kabilelerinin en asilli ve fiziksel yapi bakimindan en güzel insanlarin çiktigi bir kabile olarak kabul edilirler. Batilarinda Kemirguvey'ler ve Abhazlar bulunur. Güney-Bati ve güneylerinde ise Barakay, Kazilbeg, Seregey ve Basilbeg gibi Abaza oymaklari bulunur. Kuzeyden ise Besleneyler'in arazisi Kuban Nehri tarafindan sinirlanir. C-Kemirguveyler Kuban Nehri ile Lafa ve Sagvase nehirleri arasindaki bölgede otururlar. Üç guruptan meydana gelirler. 1-Kuban Nehri'ne dogru Adameyler 2-Ciraki ve Ratazay civarinda Yegerkoylar 3- Kiraylar, Kemirguveyler'in yasadiklari belge kuzeyden Kuban, dogudan Beslenenler, batidan Bjeduglar, güneyden ise Abhazlar tarafindan çevrilir. D-Sapsiglar Kuban Nehri'nin güneyindeki düzlük ile Kafkas Daglari'na kadar uzanan bölgede ve dogudan Bjeduglar ve Abhazlar, batidan ise Natukhaylar'la çevrilidirler. Yurtlarini baslica Psekups, Psehis ve Pseha irmaklari gibi Kuban'a dökülen akarsular. Sapsiglar'in bir guruplari da Kafkas Daglari'nin güney eteklerinde Psizuy Vadisi'nde oturur. Natukhaylar'in da Sapsiglar' dan ayrilmis bir kütle olduklari da ileri sürülüyor. Bunlarin Tuapse yakinlarinda oturan kolonilerine "Küçük Sapsiglar", daglarin kuzeyinde Kuban'a dogru oturan ana kütlelerine ise "Büyük Sapsiglar" denir E-Janeler 1778'e kadar Kuban'in sag sahilinde oturan Janeler, Ruslarin üzerine bu nehrin sol kismina çekilmislerdir. 1864'e kadar Adegum irmagi boyunca ve Psets ile Kholay vadilerinde, Karakubanski Adasi'nda yasadilar. dogudan Sapsiglar, güneyden de Nakuthaylar ile komsu idiler. Ancak büyük ölçüde bu iki kabileye karisarak erimis olduklarindan, göç devresinde nüfuslari çok azaldi. F-Natukhaylar Karadeniz kiyilarinda, Taman Yarimadasi'ndan kiyi boyunca Sapsig, Ubuh ve Abzah bölgelerine kadar uzanan alanda yasiyorlardi. Adegum, Tsemez, Tasips, Bakan, Liesepsin, Kudak, Nefilh (Nepih), Psif, Khups, Prebeps vadileri Natukhaylar'a ait idi. Anapa ve Novorrossiki çevrelerinde daha yogun olarak bulunuyorlardi. Kafkasya'da Rusya'ya karsi en faal bir biçimde karsi koyan kabileler arasinda yer almislardir.

G- Ubuhlar Natukhaylar, Sapsiglar, Abhazlar ve Abhaz-Abazalar arasinda ve Karadeniz kiyilarina dogru uzanan bölgede oturmaktaydilar. Sagvase (Byelaya) ile Pseha irmaklarinin kaynaklari ve Ziguebze (Zuebze) Lou (Lon), Nige, Bath, Dagomeps, Psikh, Sase (Sakhe) ve Harmis irmaklarinin vadileri de Ubuhlarin bölgesinde idi. Ruslara en son teslim olan kabilelerdir. Tamami 1864'de göç etmis oldugundan Kafkasya'da hiç Ubuh kalmamistir. H-Abhazlar Kabardaylar' dan sonra en kalabalik Çerkes kabilesidir. Bu kabilelerde Ruslara karsi mücadelelerde Natukhaylar ve Ubuhlar'la birlikte en ön saflarda yer almistir. Bu kabile ayni zamanda diger Çerkes kabilelerine nazaran en demokrat kabiledir. Aralarinda asillerin nüfuzu daha az ve sinif farkliliklari daha az belirgindir. Bu kabile, Kafkas Daglari'nin kuzey eteklerinde ve Kuban'in orta mecrasina katilan kollarinin suladiklari bölgede yasarlar.burasi Bati Kafkasya'nin merkezi kesimi oldugundan tabii olarak Abhazlar'da denebilir ki Ruslara karsi en önemli ve etkili mukavemet gösteren kabile olmustur. Baslica; 1-Sagvase, Khurçips, Pseha, Pkhats, Tfiseps kollari, 2-Laba, Psizun, (Psizuy-Malaya Laba) Segupsin, Hagur, Fars kollari, 3-Psij, at(Mart), Pças(Pçah) kollari, 4-Psekups irmagi vadilerinde oturmaktaydilar. I-Bjeduglar Dogudan Kemirguveyler, batidan Sapsiglar, güneyden Abzahlar, kuzeyden de Kuban Nehri tarafindan sinirlanirlar. Ruslarin XIX. yy. baslarindaki baskilarina kadar Kuban Nehri'nin Kuzeyinde otururlardi. Kuban'in güneyinde göç ettikten sonra Psikh, Mart (Psikhomat), Pçah, Psekups, Çebi, Unabat ve Sup vadilerine yerlesmislerdi. Nispeten küçük bir kabile idi. J- Hatikoylar Küçük bir kabiledir. Osmanli topraklarina göç eden nüfus içerisinde bu kabileye mensup kisilerden de söz edilmektedir. XVII. yy.in sonlarinda Bjeduglar'in batisinda ve Kuban Nehri'nin sol tarafi ilk yarisinda daha doguya kayarak Bjeduglar ve Kemirguveyler'in arasina yerlesmislerdir. K- Makhoclar Bu kabile de küçüktür. Ancak bunlardan da bilhassa 1858-1859 yillarinda bu tarafa bir çok grubun göç etmis olduguna dair kayitlara Osmanli Arsiv Belgelerinden rastlanmistir. Bu kabile Laba ve Sagvase irmaklarinin orta mecralari arasinda ve Fars'in yukari boylarinda oturuyordu. Daha önceleri ise Batikoy'un kuzeyinde ve Laba'nin batisinda oturmaktaydi. 2- ABHAZ-ABAZALAR : Genel olarak kiyi kesimlerde oturanlar Hiristiyan iken, iç kesimlerde ve daglar arasindaki vadilerde oturanlar (Abazalar) Müslümandi lar. Dilleri çerkes kabilelerinin dillerinden oldukça farklilastigindan, Kafkas dilleri arasinda ayri bil dil gurubu olarak ele alinir. Kiyi kesimlerde oturan ana Abhaz kitlesinden ayri olarak daglarda ve Kabardaylar ile Besleneyler'e yakin olarak oturan Abazalarin sivelerinde farkliliklar ortay çikmis ise de ana kitle ile zorluk çekmeden anlasabilirler. Ancak iliskileri ana kitleden çok Kabardaylar ve Besleneyler ile daha kuvvetli olmustur. Abhazlar Ingur Irmagi'ndan kuzeye dogru Kafkas Daglari'nin zirvelerine ve Karadeniz kiyilari boyunca Adler'in ötesine kadar uzanan genis bir bölgede yasarlar. XIV.yy.a kadar Kuban boylarina kadar olan sahada da kolonileri vardi. Ancak kuzeyden inen Kabardaylar'in baskisi sonucunda yerlerini tümüyle onlara birakilarak ana kitleleriyle Karadeniz kiyilarina inmek zorunda kaldilar. Bununla beraber Kafkas daglari üzerinde ve Kuban Nehri ile bu nehre katilan irmaklarin kaynaklarinda bir kismi kalmaya devam etti. Bunlar (yani Abazalar) kendilerini kuzey ve kuzeybatidan çeviren Kabardaylar ve Besleneyler'in tesiri altina girmisler ve birincilerin egemenligini kabul etmislerdir. Abhaz-Abazalar güney ve güney-dogudan Gürcülerle kuzey-dogudan (asagidan, yukari dogru) Svanlar, Karaçay-Balkarlar ve Kabardaylar ile komsudur. Kuzeyden ise Besleneyler, Abzahlar ve Ubuhlar ile çevrili idiler. Iki ana kitleye ayrilirlar. 1-Abhazlar (Kendilerine Apsuva derler), 2-Abazalar (Abazinler, kendilerine Asuva derler) 1-Abazalar : Karadeniz kiyilari boyunca Ingur Nehri'nden Adler'in ötesine ve hatta Soçi yakinlarina kadar uzanan kiyi seridinde ve Ingur Vadisi boyunca iç kesimlerde otururlar. Belli basli oymakli bes tanedir; Kiyi boyunca kuzeyden güneye dogru Ciget (Ziget)ler, Abziblar, Ahçipsular (Ahçipsa). Iç kesimlerde ise kuzeyde Zamballar (Hirps veya Tzaballar), güneyde ise Aybga. Bu kiyi Abhazlarin bir kismi ise Rusya ile iyi geçinme politikasini benimsemis, bir kismi ise Çerkes kabileleri ile birlikte veya ayri olarak Rusya'ya karsi mücadele etmistir ki bunlar genellikle Müslüman Abzahlar dir. 2-Abazalar : Kuban'in kaynaklarina yakin olan bölgede ve yukari boylarinda oturanlar iki ana guruba ayrilir. 1-Tapanta (Alti Kesek Abaza): Kuban kaynaklari, Büyük ve Küçük Zelençuk vadilerinde otururlar. Yurtlari Kuma ve Podkumuk sularina kadar uzanir. Isimlerini beylerinden alan alti guruba bölünürler. Dudaruk, Lo, Kliiç, Kyeç, Biberd ve Cantenir. 2- Skaraya(veya Askar): yedi oymadan meydana gelir: Mudavey, Kazilbeg, Segerey, Tam, Basilbeg, Barakay ve Bag. Bu Abazalar Rusya ile savasa en siddetli bir biçimde katilmislardir. 5- ÇEÇEN-INGUSLAR : Esas yurtlari; Vladikafkas'in dogusuna düsen ve Terek Nehri'nin kollari olan Sunja ve Argun'un suladiklari bölgedir. Kuzeyde Terek Nehri'ne, doguda Andi-Koysu ve Andu Irmaklari'nin arasindaki arazinin ve Ortalarina kadar yayilirlar. Güneyde Gürcülerin irtibati vardir. Batida Daryal Geçidi ve daha güneye dogru Osetler' le komsudurlar. Doguda ise Avarlar ve Andiler bulunur. Genel olarak Çeçen-Inguslar Kafkasya'nin stratejik önemi en büyük noktalarindan birine sahiptirler ve bu sayede Daryal Geçidi'ni tehdit edebildikleri gibi, Dogu Kafkasya ve Bati Kafkasya arasinda irtibati korumak ve saglamak için Kabardaylar'in sahip olduklari avantaja bunlarda sahiptirler.

Yurtlari sarp, daglik ve ormanlik oldugu için, içine girilmesi zor ve tehlikelidir. (Elbette düsmanlari, simdi de özellikle Ruslar için). Ayrica bunlar son derece savasçidirlar. Bilhassa arazi sartlarindan yararlanarak Rus birliklerine karsi giristikleri çete savasi ile çok basarili olmuslardir. Dinlerine ve hürriyetlerine olan düskünlükleri nedeniyle Seyh Samil'in en sadik taraflari olmuslardir...Dogu Kafkasya'nin düsmesinden sonra dahi bir çok defa Rus idaresine karsi ayaklanarak, onlari ugrastirmislardi. Üç guruba ayrilirlar; 1- Çeçenler (Kendilerine Nokhçi derler), 2- Inguslar (Kendilerine Galgay derler), 3- Kistler, Çeçenler ana kitleyi meydana getirirler. Argun ve Aksay havzalari ile Grozni çevresinde otururlar. Inguslar ikinci öneme sahiptirler ve Asa ile Syunja irmaklari arasinda ve Terek Nehri'ne dogru kuzeye yayilirlar. Kistler ise hem sayica ve hem de siyasi ve askeri yönlerden önemli degildir. Bunlar Tusa ve Alazan irmaklarinin kaynaklarinda otururlar ve Gürcü unsurlari tarafindan çevrilidirler. Dulaurier'ye göre (1861 de) Çeçenler (herhalde diger guruplarda dahil olarak) 198.000 nüfusa sahip olduklarini belirtiyor. Orselle 150.000 diyor (1885). Bryce (1877 için) 115.000 Letters....'nin yazari ise (1859 da) 60.000 erkek demisti. 1839 da Çeçenler 408.000, Inguslar 92.000, Kistler 2.000 nüfus olarak hesaplanmistir. Çeçen-Inguslar'in bir özelligi de asilzadelerin fazla bir nüfusa sahip olmayisidir. 7- OSSET (OSET-ASETlN)LER : Aslen Alanlar'dan geldikleri kabul edilmektedir. Dilleri de Iranlilarin diline çok yakindir. Ancak Kafkas dillerinin etkileri altinda önemli degisiklikler geçirmistir. Kafkasya'da Daryal Geçidi'nin güney agzinda otururlar. dogularinda Çeçenler, kuzeylerinde Inguslar ve Kabardaylar, batilarinda Abazalar ve Gürcüler bulunur. Güneyden de yine Gürcülerle komsudurlar. Onlara Çerkesler Kusha, kendileri ise Iron derler. Daryal Geçidi'nden baska Liakkva ve Ksa vadilerinde, güneyde Kura'ya dogru Uruk, Fiag-Don ve Ardon ile Yukari Terek boylarinda da yasarlar. Iki guruba ayrilirlar; 1- Iron, 2- Digor. Bir ayri guruplari da Yukari Kura'nin sag kiyisi ile Trialet Dagi'nda ve Borjom'un dogusunda oturuyor. Osetlerin çogunlugu Hiristiyan oldugu için ne Rusya'ya karsi olan mücadeleye, ne de göç hareketine etkili bir sekilde katilmamislardir. yalniz Müslüman olanlari (ki sayica çok az olduklari anlasiliyor) aslen Oset olan Gen. Musa Kundukhov ile birlikte göçe katilmislardir. nüfuslari konusunda Orsolle'de 110.000, Bryc de yalniz Ironlar 30.000, Müller-Hyvarnat'da ise 60.000 ile 110.000 rakamlari veriliyor. 1897 nüfus sayimina göre 67.300 kisiydiler.. DÜNDEN BUGÜNE OSETLER: Daglik yörelerde daginik guruplar halinde yasayan Osetler "yurttas Topluluklari "seklinde örgütlenerek, geleneksel sosyo-politik birliklerini yeni kosullar içerisinde tekrarlamislardir. Oset yurttas topluluklari eski Hint-Irani toplumsal kurulusunun biraz degistirilmis bir seklindeydi. Bu topluluklarin üyeleri her biri topragin ayri kismina sahip üç klandan (boydan) olusuyordu. Toplulugun birliginin ideolojik kanitini, söz konusu üç klanin (yani bütün yurttaslarin) aslinin ortak atadan geldigi yolundaki apik efsane saglamaktaydi. Böylece Hint-Irani'lere özgü toplumsal ayrimin üç ögeli semasi canlandirilmis olmaktaydi. yurttaslar toplumunun mükemmel örnegi Ari üç islevliginin gelenek ve uygulamalarini XIX. yy.'in ortalarina kadar koruyabilen Alagir Toplumu olusturmaktaydi. Alagir Toplumunun topraklari üç kisimdan kuruluydu ve Kusagonti'ler, Tsarazonti'ler ve Sidamonti'ler olmak üzere üç klandan olusuyordu. Efsaneye göre, daha sonralari Osetya' nin dört bir tarafina yayilan Alagir toplumunun bu eski klanlari Osetlerin atasi sayilan Os-Bagatar'in neslinden gelmekte ve onun üç oglunun (Kusagon, Tsarazon ve Sidamon) adlarini tasimaktaydi. Üç Klanin islevsel evrensel uzlasmasi dini Kusagonti'lere savasi Tsarazonti'lere üretimi ise Sidamonti'lere birakiyordu. Osetya'daki yurttas topluluklari isgal ettikleri topraklarin büyüklügü ve nüfuslari açisindan farkliliklar göstermekteydiler. Efsanevi atalarin adlari da farkliydi. (örnegin Kurta Toplumu'nda Kurta ile üç oglu, Dargavs'ta Kambi ile üç oglu vs.). Fakat bütün topluluklarin örgütlenme biçimleri ayniydi. Toplulugun varliginin temelini toprak olusturuyordu. 8- TAT (PADAR)LAR: Safeviler tarafindan Bakü, Küba, Samahi, Derbent ve Zakatali mintikalarinda yerlestirilmis olan Iranlilar' dir. Pehlevi Dili'ni konusurlar. 1877'den önce 64.656 kisi, 1897 de ise 91.300 nüfusa sahip olduklari ileri sürülüyor. 9- KUMUKLAR: Agirliklari Sulak Irmagi'nin asagi mecrasinin iki tarafindadir. Kuzeyde Terek Nehri'ne kadar, güneyde de Makhaçkale'nin güneyine kadar uzanan alçak arazide 'otururlar. Gene( olarak Dagistan'in kuzey-dogu ve dogusundaki Hazar Denizi'ne kadar uzanan düzlükleri isgal ederler. Kafkasya'ya ne zaman ve nasil geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Onlari, Hazarlara, Kimaklar'a, Gazi-Kumuklar'a ve hatta Karaçay-Balkarlar'a baglayanlar bulunmaktadir. Ayrica Hazar Denizi kiyilarinda oturduklari ve kiyidaki "kum "dan kaynaklanan "Kumuk" ismini aldiklarini ileri sürenler dahi vardir. Makhaçkale, Kaspiiski, Hasavyurt, Babayurt, Buynakski ve hatta Izberbas sehirleri Kumuklarin yasadiklari alana dahildirler. Kumuk Türkçesi üç lehçeye ayriliyor; 1- Buynak, 2-Ha-savyurt, 3- Kaytak. nüfuslari ise 1880 de 80.000, 1926 da yaklasik 150.000 olarak hesaplandigi halde 1959'daki resmi sayimda 134.967 nüfus çikmistir. Kumuklar arazilerinin açik ve savunmasiz olusundan ve kendilerinin de daha önce bahs ettigimiz dagli kabileler kadar savasçi özelliklere sahip olmayislarindan ötürü olacak, Ruslara karsi direniste bulunmamislar ve göç edenler de nispeten az olmustur.

6- Dagistanlilar : Tüm dogu Kafkasya'yi kaplar. Ancak Kafkasya'nin yerlisi onlari (Avarlar, Lezgiler, Gazi-Kumuklar ve Darginler) daha çok Daglik bölgede yasarlar. Hazar Denizi'ne dogru uzanan veya kuzeydoguda Sulak ve Terek Nehirleri'nin asagi mecralarini da içine olan ovalik ve düzlük ( hatta daha kuzeyde step görünümlü alan ) kesimde Türk asilli kabileler ( Kumuklar, Azeriler, Türkmenler ve hatta Nogaylar ) yasarlar. dagli kabilelerinin aralarinda bulunan engeller ( daglar, tepeler, derin vadiler, vs.) batidaki kadar olmasa da buradaki kabileler arasinda da farkliliklar dogmustur. Ovaya dogru ( kuzey, dogu veya güneydogu istikametinde ) olan yerlerde yasayan kabilelerin mensuplari genellikle Türk kabileleri ile siki iliskiler içerisinde bulunmalarindan dolayi Türkçe de bildiklerinden, bu dil dogu Kafkasya'da ortak bir anlasma vasitasi olarak kullanilmaktadir. Siyasi ve askeri yönden bütün dagli kavimler gibi Dagistanlilar da savasçi, aktif ve hürriyetlerine düskündüler. Bu nedenle bu bölgede ( yani bütün Dagistan'da) ovali kesim, Daglik kesime tabi olmustur. Seyh Samil'in Dagistan da en fazla dayandigi kabileler ( bilhassa) Lezgiler ve daha az olmakla beraber Avarlar da dagli kabilelerdir. Dagistan'in nüfusu A. Cevdet Pasa (1878 de) 270.000 hane olarak tespit ediyor. Allen-Muratoff ise "Mürid Savaslari" sirasinda dogu Kafkasya kabilelerinin nüfusunu tahminen 500.000 olarak veriyor. Binbasi Nazmi ise 1956 da Dagistan'in Müslüman nüfusunu 1.450.000 olarak veriyor. A- Avar (Andelal)lar (Andilerdahil) Dagistan'in kuzey-batisindaki Koysu Irmagi'nin Andi, Avar ve Kara kollarinin kaynaklari civarindaki bölgeler ile kuzeye dogru Kumuklar' in oturduklari alçak ovaya dogru uzanan kesimde ( Çir-Yurt'a kadar) yasarlar. Güneyde ise Zakatali Mintikasi'na kadar olan bölgede bulunurlar. dogularinda kuzeyden, güneye dogru Kumuklar, Darginler ve Gazi-Kumuklar (Laklar) güney dogularinda ise Lezgiler bulunur; Kuzeybatilarinda Çeçenler, güney batilarinda ise Gürcüler bulunurlar. Lezgiler'den sonra Dagistan'in en kalabalik kabilesi Avarlar'dir. Dil yönünden üç gruba ayrilirlar; 1- Avar, 2- Andi, 3- Dido (Tsez). En kalabalik gurubu esas Avarlar meydana getirirler. Bunlar kuzeyde Sulak Irmagi'ndan (orta kesimleri) güneye dogru Zakatali yöresine kadar uzanirlar. Andiler ise Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal, Çamalal, Tindi ve Açvaçis gibi alt guruplara ayrilirlar. Dido gurubuna ise Hinuk, Çvarsin ve Kapuçinler dahildirler. nüfuslari ise 1939 nüfus sayimina göre (bir fikir vermek amaciyla veriyoruz) Avarlar 170.000, Andiler 30.000, Didolar 10.000 kisi olarak sayilmistir. Avarlar aslinda Avar Hanligi'na bagli idiler. Hamzat Bek ve sonra da Seyh Samil bir zorla, biraz da propaganda ile Avarlar'i Müridizm'e baglamislarsa da, Seyh Samil'in hakimiyetinin ortadan kalkacaginin anlasilmasi üzerine onu terk etmislerdir. B- Lezgiler Dagistan'in güney-dogusunda yasarlar Samur Nehri'nin orta ve yukari mecralarinda ve Samahi yöresine kadar uzanan alanda yayilmislardir. dogu ve güney-doguda Azeriler ile karismislardir. Kuzey ve kuzey-batida Dargin, Lak ve Avarlar'la komsudurlar. Türkçe bilhassa Lezgiler arasinda genis ölçüde yayilmistir. Rutul, Kütin, Agul, Budukh, Dzekh, Tabasaran, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrilirlar. Kürinler ve Tabasaranlar en kalabalik guruplardirlar. Lezgiler'in toplam nüfusu hakkinda ise A Cevdet Pasa içlerindeki Türk nüfusu ile birlikte 50.000 hane derken, Orsolle 560.000 kisi olduklarini ileri sürmüstür. Lezgiler, Çeçenlerle birlikte Seyh Samil'in en sadik taraftarlari olmuslardir. Ancak göç etmeleri konusunda Ruslarin bir baskisi ile karsilasmadiklari gibi bunlardan çok az nüfusun göçüne dair kayitlara arsiv belgelerinde rastlanmistir. C- Gazi-Kumuk(Lak)lar Dagistan'in merkezinde otururlar. doguda Darginler, bati ve kuzeyde Avarlar, güneyde de Kuralilar vardir. Kendilerine Lak (veya Lek) diyorlar. Bugün Akusin, Soradin, Kurakh, Rutul ve Dakhadayev kazalarinda ve Ayrica Makhaçkale, Buynakski, Hasavyurt ve Kaspiiski'de otururlar. 1886 da 51.000 kisi olduklarini Orsolle ileri sürüyor. D- Dargin (Dargi)ler Derbent Geçidi'nin kuzey-batisinda, Hazar Denizi kiyilarina kadar yayilmislardir. Kuzeylerinde Kumuklar, batilarinda Avarlar en asagida Kazi-Kumluklar, güneylerinde de Kaytaklar bulunurlar. Konustuklari dil Lezgiler'in konustuklarina yakindir. Bu nedenle Lezgi kabileleri arasinda da sayilirlar. Akusa, Sutkur, Sirhal, Urkarak, Horakan, Kaytak (Haydak) ve Kubaçi gibi oymaklara ayrilirlar. Merkezleri Lavayi kasabasi idi. Darginler'in en önemli oymaklari (daha dogrusu gruplari) Kaytaklar ve Kubaçiler'dir. Bunlardan birinciler Hazar Denizi kiyilarinda Buynakski ve Derbent arasinda otururlar ve Türkçe konusurlar. ikinciler ise Kubaçi Kasabasi'nda ve çevresinde otururlar. Maden isçiligi ve el dokumaciligindan büyük bir söhret sahibidirler. Bilhassa geçen yüzyillarda Kubaçi isleri Ön Asya'da büyük deger tasirdi..10- Karaçay - Balkar (Malkar)lar : Xlll.-XV.yy. lar arasinda Kabartaylari doguya dogru yayilmalarina kadar Kuban, Terek ve Kuma nehirlerinin orta ve yukari mecralarinda ve onlara katilan akarsularin boylarinda genis bir sahada yasiyorlardi. Ancak Kabartaylarin baskisi ile Kafkas Daglari'nin zirvelerine dogru çekilmek zorunda kalmislar ve Elbruz Tepesi'nin etrafindaki sarp ve yüksek araziye yerlesmislerdir. Bunlarin da kaynaklari pek belli degildir. Her iki boy da genellikle bir arada zikredilirler. Zaten aralarinda çesitli yönlerden bakildiginda pek bir fark yoktur. Hazarlar, Bulgarlar veya Kipçaklar'dan geldiklerine dair çesitli görüsler vardir. Bunlar çevrelerinin genel olarak Çerkes-Abaza kabileleri tarafindan çevrili olmasindan dolayi, genis ölçüde onlarin etkileri altinda kalmislar ve yari Çerkeslesmislerdir. Ruslara karsi da mücadele etmisler ve önemli oranda nüfuslari da Anadolu'ya göç etmistir. 1866 da Karaçaylar 13,400, Balkarlar ise 10,100 kisi idi. 1897 de birinciler 27,000, ikinciler 23,100 kisi olmustur. 1959 da Karaçaylar 81,000, Balkarlar ise 42,000 kisiye yükselmislerdir. 11- NOGAYLAR : aslinda Nogaylar Kafkasya'da XVII.yy.in sonlarinda ortaya çiktilar . Daha XV.yy.in ortalarinda Küçük Nogay Ulusu Kuban Nehri'nin kuzeyine gelmisse de daha güneye inmemisti. 1771 de Ruslar Yedisan ve Bucak Nogaylari'nda üç kabileyi daha Kuban boylarina sürdüler. Daha sonra bir kabile daha Kuban boylarina katildi. Burada General Suvorov'un katliamnindan kurtulabilenler Sogucak Kalesi' nde bulunan Ferah Ali Pasaya basvurdular. Kendilerinin Kabartay arazisinde ve Osmanli topraklarina yerlestirilmesini istediler. Ferah Ali Pasa onlardan (gerektiginde) hem Çerkesler'e hem de Ruslara karsi yararlanabilecegini düsünerek onlarin bu isteklerini kabul etti. Bunlardan 10.000'i Hacilar Kalesi yaninda, 10.000'i Hatukay arazisinde, 10.000'i Laba Nehri boyunda 10.000'i de Anapa Kalesinin liman basinda ve iki saatlik mesafede yerlestirildiler. Nogaylar'in Dagistan dahilinde kalanlarinin 1959'daki mevcutlari 38.582 kisi idi. Bugün Dagistan'in disinda Krasnodar ve Stavropol eyaletlerinde oturanlar da bulunmaktadir. Bunlar Kazak ve Karakalpaklar'la ayni Türkçe yi kullanirlar. Nüfuslarinin büyük kismini göçlerden kaybetmislerdir.

 Saygılar... DİXEKUKAFKASYA.8M.COM

ANA SAYFA